Araştırma Altyapıları

Ülkemizin bilim, teknoloji ve yenilik kapasitesinin geliştirilmesine verilen önem doğrultusunda Onuncu Kalkınma Planının (2014-2018) ana eksenlerinden biri “Yenilikçi Üretim, İstikrarlı Yüksek Büyüme” olarak belirlenmiştir. Bu kapsamda, Ar-Ge ve yenilik politikalarının temel amacı, teknoloji ve yenilik faaliyetlerinin özel sektör odaklı artırılarak faydaya dönüştürülmesi, yeniliğe dayalı bir ekosistem oluşturularak araştırma sonuçlarının ticarileştirilmesi ve markalaşmış teknoloji yoğun ürünlerle ülkemizin küresel ölçekte yüksek rekabet gücüne erişmesine katkıda bulunulması olarak tespit edilmiştir. Özel sektörün yenilik yapma yeteneğinin artırılması, araştırmacı insan gücünün geliştirilmesi, araştırma sonuçlarının ticarileştirilmesi, araştırma desteklerinin etkinliğinin artırılması ile araştırma altyapılarının etkin kullanımının sağlanması bu kapsamda öne çıkan politika alanlarını teşkil etmektedir.

Gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin çoğunluğunda kamunun Ar-Ge ve yenilik ekosistemini desteklemek amacıyla odaklandığı en önemli politika araçlarından biri araştırma altyapılarının kurulması ve geliştirilmesidir. “Araştırma altyapısı” terimi genel olarak bilim topluluklarının faaliyet alanlarındaki ileri düzey çalışmaları için kullandıkları makine-teçhizat ve bunların içinde bulunduğu binalar için kullanılmaktadır. Bu tanım makine ve cihazların yanı sıra bilgi ve iletişim teknolojisi imkânlarını ve araştırmacılar, teknisyenler, çalışma usulleri gibi insan ve bilgi temelli sermayeyi de kapsamaktadır. Büyük ölçekli araştırma birimleri (teleskoplar, parçacık hızlandırıcılar, araştırma gemileri gibi) yanında fiziksel olarak değişik yerlerde kurulan ve/veya sanal bir yapıya sahip araştırma imkânları da (yüksek başarımlı hesaplama ve bilgi ağları gibi) araştırma altyapıları tanımı kapsamında değerlendirilmektedir.

Kamu tarafından kurulan veya kurulmasına katkıda bulunulan araştırma altyapılarının bilgi üretimi ve teknoloji geliştirilmesi kapsamında oynadığı rol giderek artmaktadır. Değişik kesimlerden paydaşları bir araya getirerek toplumun karşılaştığı sorunlara çözüm bulma ve yeni fırsatları değerlendirme hususunda önemli bir araç olan araştırma altyapıları bilim topluluklarının şekillenmesi ve işbirlikleri kurulmasının yanı sıra nitelikli insan gücünün çekilmesi ve üretilen bilginin özel sektörle paylaşılmasına da önemli katkılar sağlamaktadır.

Bilimsel ve teknolojik gelişmeler ile araştırmaların sınırlarının genişlemesi, araştırma altyapılarının daha karmaşık sistemler içermesine ve daha pahalı yatırımlar haline gelmesine neden olmaktadır. Bu durum, söz konusu yatırımların daha verimli ve etkin kullanılması ihtiyacını doğurmakta ve ortak kullanımın mümkün olduğu yapılar kurulmasının önemini artırmaktadır. Bu kapsamda ülkeler, bölgesel ve küresel ortaklıkların geliştirilmesi yönünde çalışmalar yürütmektedir.

Türkiye’de Araştırma Altyapıları

Bilimsel ve teknolojik gelişmede oynadığı rolün önemi göz önüne alınarak, Kalkınma Bakanlığı tarafından 2000’li yıllardan itibaren üniversiteler ile kamu kurum ve kuruluşları bünyesinde, ulusal ve bölgesel önceliklerle uyumlu, kamu ve özel sektörün ihtiyaçlarını göz önüne alan araştırma altyapılarının kurulması ve geliştirilmesi yatırım programları kapsamında desteklenmektedir. Bu amaçla 2017 yılı fiyatlarıyla yaklaşık 6 milyar TL kaynak tahsis edilmiştir. Yatırım programları kapsamında “tematik araştırma laboratuvarları” ve “merkezi araştırma laboratuvarları” olmak üzere iki tür araştırma altyapısı desteği verilmektedir:

Tematik araştırma laboratuvarları, belli bir bilimsel alanda uzmanlaşmış ve bu alanda ulusal ve bölgesel düzeyde araştırma faaliyeti yürütme kapasitesine sahip araştırma birimleridir. Bu altyapılar aracılığıyla ileri düzeyde araştırma yapma imkânı oluşturulması, araştırmacı insan kaynağının nicelik ve nitelik yönünden geliştirilmesi ve üniversite-sanayi işbirliğine katkı sağlanması amaçlanmaktadır. Bu araştırma altyapıları ağırlıklı olarak sağlık, havacılık ve uzay, bilgi ve iletişim, makine-imalat, savunma ve nanoteknoloji alanlarında faaliyet göstermektedir.

Merkezi araştırma laboratuvarı destekleriyle ise devlet üniversitelerinin farklı birimlerinin araştırma altyapısı ihtiyacının ortak olarak karşılandığı laboratuvarlar oluşturulmaktadır. Bu laboratuvarlar kişilerin veya bölümlerin kontrolü altında olmayan ve bütün araştırmacıların kullanımına açık nitelikte tasarlanmış, amacı daha fazla sayıda nitelikli personel çekerek araştırma kültürünü yaygınlaştırmak ve üniversite-özel sektör işbirliğinde somut projeler geliştirilmesine katkıda bulunmaktır.

Araştırma Altyapılarına Yönelik Yeni Düzenleme: 6550 Sayılı Araştırma Altyapılarının Desteklenmesine Dair Kanun

Son yıllarda ülkemizde araştırma altyapılarının güçlendirilmesi için önemli adımlar atılmış olmakla birlikte, kurulmuş olan altyapıların performans değerlendirilmesine yönelik yapılan çalışmalarda özellikle yükseköğretim kurumlarındaki araştırma altyapılarının aşağıda belirtilen sorunlarla karşılaştığı görülmüştür:

  • Kurumsal, etkin ve sürdürülebilir yönetim eksikliği,
  • Statü belirsizliği, kendi bütçe ve kadrolarının bulunmaması,
  • Kadro sıkıntıları ve ücret politikası nedeniyle yurt içi ve dışından nitelikli araştırmacıların istihdam edilememesi,
  • Başta özel sektör olmak üzere paydaşlarla ortaklık ve işbirliği yapılmasını destekleyici unsurların eksikliği,
  • İlk yatırım sonrasında ihtiyaç duyulan idame yatırımlar ve cari harcamalara ilişkin finansman sorunları.

Araştırma altyapılarının sürdürülebilirlikleri ve etkin çalışmaları hususundaki sorunlar, 15 Aralık 2010 tarihinde toplanan Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulunun 22’nci toplantısında tartışılmıştır. Söz konusu toplantıda alınan bir kararla, Kalkınma Bakanlığı, araştırma altyapılarının daha etkin kullanımını ve sürdürülebilirliğini sağlamak üzere, altyapıların özel sektör ve ilgili kamu kurum ve kuruluşları ile işbirliği kurmaları, yönetimi, sürdürülebilir finansmanı, personel istihdamı, tüm araştırmacılara 7 gün 24 saat hizmet verebilecek şekilde açık olması, performansların izlenmesi ve değerlendirilmesi gibi konularda idari ve yasal düzenlemeler yapması için  görevlendirilmiştir.

Kalkınma Bakanlığı koordinasyonunda ilgili kamu kurumları, özel sektör temsilcileri, üniversiteler ve sivil toplum kuruluşlarının katıldığı çok sayıda çalıştay ve toplantı gerçekleştirilmiştir. Bu çerçevede, ilgili kurumlarla işbirliği içinde performans değerlendirmesi sonucu yeterlik kararı verilen araştırma altyapılarını etkin ve sürdürülebilir yapılara dönüştürmek üzere; altyapıların yönetimi, finansmanı, istihdam politikası gibi hususlarda düzenlemeler içeren bir yasal çerçeve hazırlığı yapılmış ve 3/7/2014 tarihinde TBMM’de kabul edilen 6550 sayılı “Araştırma Altyapılarının Desteklenmesine Dair Kanun” 10/07/2014 tarihli ve 29056 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.

Kanunun  Getirdiği Yenilikler

Kanun, temel olarak araştırma altyapılarının performansının izlenmesine ve değerlendirilmesine ve performans bazlı olarak desteklenmesine yönelik bir sistem yaklaşımı getirmektedir. Kalkınma Bakanı başkanlığında Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanı ile Millî Eğitim Bakanından oluşan Araştırma Altyapıları Kurulu tarafından, yapılacak değerlendirme sonucunda, yeterlik kararı verilen araştırma altyapısının tüzel kişiliği haiz bir şekilde iş ve işlemlerine devam etmesi öngörülmektedir. Tüzel kişilik kazanan araştırma altyapıları, kendi bütçesi ve kurumsal yönetim anlayışına sahip ve personelini 4857 sayılı İş Kanunu hükümlerine göre istihdam edebilen bir yapıya kavuşacaktır. Kanun ile araştırma altyapılarının özel sektörle işbirliğini geliştirmeye yönelik de önemli yenilikler getirilmektedir.

Söz konusu Kanun kapsamında yeterlik sağlanacak araştırma altyapılarının değerlendirme süreci devam etmekte olup, yakın zamanda tüzel kişiliğe sahip araştırma altyapılarının faaliyete geçmesi beklenmektedir.

Şekil 1: 6550 Sayılı Kanun’un Getirdiği Temel Yenilikler

Statü Tüzel Kişilik
Etkin Yönetim Yönetim kurulu, danışma kurulu ve müdürlük

Performansa dayalı çalışma sistemi

Nitelikli Personel İstihdamı Sözleşmeli personel çalıştırma
Yarı zamanlı istihdam imkanı
Yüksek ücretli personel
Sürdürülebilir Finansman Kendine ait bütçe ve gelir
Performansa dayalı finansman desteği
Vergi muafiyetleri ve istisnalar
Paydaşlarla İşbirliği ve Kullanıma Açıklık Ortak altyapı kurma imkanı
TGB, OSB, endüstri bölgesi ve özel sektöre ait alanlarda yerleşim
Şirket kurma ve ortak olma
Eşit şartlarda kesintisiz hizmet
Platform oluşturma